Lista światowego dziedzictwa UNESCO to prestiżowa lista obiektów dziedzictwa kulturowego i dziedzictwa naturalnego o „wyjątkowej powszechnej wartości” dla ludzkości prowadzona przez UNESCO – wyspecjalizowaną jednostkę ONZ. By dany obiekt mógł znaleźć się na tejże liście musi spełnić szereg wymagań i kryteriów, a następnie „utrzymać poziom” by z tej listy nie zostać skreślonym. Lista UNESCO obejmuje 1121 obiektów (czerwiec 2020) z pośród 167 krajów świata. W Polsce jest ich 16.
Województwo Podkarpackie obejmują dwa wpisy:
– Drewniane kościoły południowej Małopolski i Podkarpacia – wpis z 2003 roku
– Drewniane cerkwie regionu karpackiego w Polsce i na Ukrainie – wpis z 2013 roku.
Na terenie Podkarpacia znajduje się 6 zabytków zamieszczony na tej prestiżowej liście.
Są to dwa drewniane kościoły i cztery drewniane cerkwie.
Lista światowego dziedzictwa UNESCO jest po części takim wyznacznikiem – zwraca uwagę na miejsca czy zabytki które warto zobaczyć (choć rzecz jasna nie zawiera wszystkich najciekawszych i najważniejszych miejsc). Sam często przygotowując się do wyjazdu do nowego kraju i szukając informacji na temat największych atrakcji i najciekawszych miejsc zaczynałem poszukiwania właśnie od listy UNESCO.
Drewniane kościoły Podkarpacia wpisane na listę UNESCO
Jak już wspomniałem powyżej – jest ich dwa. Są to:
– Kościół Wszystkich Świętych w Bliznem.
– Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Haczowie.
Oba znajdują się w powiecie brzozowskim – Blizne w gminie Jasienica Rosielna, Haczów w gminie o tej samej nazwie (Haczów jest miejscowością gminną).
Blizne – Kościół Wszystkich Świętych
gmina Jasienica Rosielna, powiat brzozowski
Jadąc z Rzeszowa w Bieszczady siłą rzeczy musimy ten kościół minąć. Znajduje się na niewielkim wzniesieniu w centrum miejscowości – po lewej stronie, lekko skryty w cieniu drzew. Warto zatrzymać się tu choćby na 5 minut, by obejrzeć tą wspaniała drewnianą budowlę.
Najwcześniejsza pewna wzmianka (informacja) o tym kościele pochodzi z 1470 roku. Oznacza to, że już wtedy kościół istniał. Ma więc co najmniej 550 lat, a niemal na pewno jest starszy. Zbudowano go w stylu gotyckim i co ciekawe pełnił funkcje obronne.
Uzasadnienie wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO: doskonale zachowana substancja architektoniczna, niezwykle bogate wyposażenie ruchome, unikatowy zespół malowideł ściennych o wybitnych walorach artystycznych oraz unikalne otoczenie – m.in. zespół XIX w. zabudowań plebańskich.
Haczów – Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
gmina Haczów, powiat brzozowski
By zobaczyć ten kościół trzeba zjechać z głównej drogi Rzeszów-Barwinek, a następnie w Haczowie odszukać nowy kościół w centrum miejscowości. Kościół Wniebowzięcia NMP jest zlokalizowany pomiędzy nowym kościołem, a rzeką Wisłok.
Gdy pierwszy raz jechałem do Haczowa, bez włączonego GPS-a przeoczyłem boczną uliczkę biegnącą w stronę tego drewnianego cuda. Generalnie jednak nie ma większego problemu by go znaleźć. Można też rzecz jasna dotrzeć tu bocznymi drogi od strony Brzozowa, Rymanowa czy Beska.
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny jest największym gotyckim drewnianym kościołem w Europie i jednocześnie jednym z najstarszych kościołów drewnianych konstrukcji zrębowej w Polsce. Wzniesiony został w pierwszej połowie XV wieku.
W kościele znajduje się kopia cudownej figury Matki Boskiej Bolesnej (oryginał w nowym kościele). Według legend ta pochodząca z ok. 1400 gotycka pieta „przyszła wodą” rzeki Wisłok (zapewne w czasie powodzi) i zatrzymała się pod starym drewnianym haczowskim kościołem.
Uzasadnienie wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO: najstarszy, największy i najlepiej zachowany gotycki kościół drewniany konstrukcji zrębowej w Europie, praktycznie niezmieniony pod względem konstrukcyjnym, z bogatym wystrojem malarskim i rzeźbiarskim; czytelne nawarstwienia form architektonicznych i dekoracyjnych od XV do XIX w.
Drewniane cerkwie regionu karpackiego na Podkarpaciu wpisane na listę UNESCO
Drewnianych cerkwi wpisanych na listę UNESCO na Podkarpaciu jest cztery:
– Cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku nad Sanem
– Cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku
– Cerkiew św. Paraskewy w Radrużu
– Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Chotyńcu
Dwie z nich znajdują się na dwóch przeciwległych krańcach Bieszczadów (Smolnik i Turzańsk), dwie pozostałe w północno-wschodniej części województwa Podkarpackiego, tuz przy granicy z Ukrainą.
Smolnik – Cerkiew św. Michała Archanioła
gmina Lutowiska, powiat bieszczadzki
Cerkiew ta znajduje się na niewielkim wzniesieniu, po wschodniej stronie drogi Ustrzyki Dolne – Ustrzyki Górne. Około 14 kilometrów od Ustrzyk Górnych. Co ciekawe nie jest to jedyny Smolnik w Bieszczadach – drugi znajduje się w pobliżu Komańczy i tam też znajdziemy cerkiew, jednak nie tak piękną. Warto więc zwrócić uwagę gdy wpisujemy nazwę Smolnik w GPS czy nawigacja nie prowadzi nas do tego drugiego. By uniknąć nieporozumień często używa się określeń „Smolnik nad Sanem” i „Smolnik nad Osławą”. Nas oczywiście interesuje ten pierwszy.
Można dotrzeć samochodem pod samą cerkiew skręcając w boczną drogę w kierunku karczmy Wilcza Jama, przecinając potok Smolnik, a następnie odbijając w prawo.
Budowa Cerkwi św. Michała Archanioła została zakończona w 1791 roku. Jest to jedyna w Bieszczadach zachowana cerkiew w typie architektonicznym bojkowskim, a zarazem jedna z zaledwie kilku na terenie Polski (cerkwie w zależności regionu lub typu architektonicznego różnią się od siebie). Co ciekawe cerkiew, wraz przycerkiewnymi nagrobkami jest jedynym śladem po pierwotnej wiosce. Miejscowość została wysiedlona w czasie akcji „Wisła” (po II Wojnie Światowej), a domy rozebrano. Obecny Smolnik jest oddalony od dawnej wsi o około kilometr.
(okrutnie stare zdjęcie, gdy wyglądałem „jak idź stąd i nie wracaj 😉 )
Turzańsk – Cerkiew św. Michała Archanioła
gmina Komańcza, powiat sanocki
By dotrzeć do cerkwi trzeba skręcić (z drogi Zagórz-Komańcza) w boczną drogę w miejscowości Rzepedź – kierunek Turzańsk. Po przejechaniu około półtora kilometra znajdziemy cerkiew na niewielkim wzniesieniu po lewej stronie. Można dojechać pod samą cerkiew (droga w lewo) – znajduje się tu niewielki parking.
Cerkiew św. Michała Archanioła została ukończona w 1803 roku i reprezentuje typ architektoniczny wschodniołemkowski. W wnętrzu zachował się ikonostas z 1895 roku.
Czym jest ikonostas? To ozdobna, pokryta ikonami ściana we wnętrzu cerkwi, która znajduje się między miejscem ołtarzowym, a nawą przeznaczoną dla wiernych. Ikona zaś to obraz sakralny wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub liturgiczno-symboliczne, charakterystyczny dla chrześcijańskich Kościołów wschodnich, w tym prawosławnego i greckokatolickiego. Ciekawostką jest to, że ikon się nie maluje – ikony się pisze. Oraz nie patrzy się na nie, lecz je czyta. Ikonostas ma charakterystyczny odgórnie narzucony układ, gdzie każdy element i każda ikona mają swoje stałe miejsce.
Obok cerkwi natomiast znajdziemy drewnianą dzwonnicę – rzekomo najwyższą w polskich Karpatach.
Radruż – Cerkiew św. Paraskewy
gmina Horyniec-Zdrój, powiat lubaczowski
Do Radruża dotrzemy skręcając w Horyńcu-Zdroju w boczną drogę, biegnąca w stronę granicy z Ukrainą. Dojeżdżając do skrzyżowania w centrum tej niewielkiej wioski trzeba skręcić w prawo. Tuż obok znajduje się parking. Stąd zaledwie pół kilometra dzieli nas od granicy z Ukrainą.
Cerkiew św. Paraskewy wzniesiona została pod koniec XVI wieku. Razem z dzwonnicą z końca XVI wieku, kamiennym murem z bramami oraz kostnicą z XIX wieku tworzy ciekawy zespół cerkiewny. W wnętrzu również można zobaczyć ikonostas, który w 2010 roku wrócił do świątyni z muzeum w Łańcucie. Cerkiew jest filią Muzeum Kresów w Lubaczowie.
Godziny otwarcia oraz cenę biletów można sprawdzić na stronie Muzeum.
Chotyniec – Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy
gmina Radymno, powiat jarosławski
To zdecydowanie najrzadziej odwiedzany zabytek z pośród obiektów wpisanych na listę UNESCO na Podkarpaciu. Dotrzeć tu można skręcając (z drogi Radymno-Korczowa) w stronę miejscowości Chotyniec. Cerkiew znajduje się w centrum wsi, nieco schowana za kościołem, wśród drzew.
Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy została zbudowana 1615 roku. Jej najbardziej charakterystycznym elementem jest zewnętrzna galeria zlokalizowana nad babińcem (przedsionkiem cerkwi), prowadząca do dawnej kaplicy górnej.
Tylko po co ta kaplica? Na początku XVIII w. kościół greckokatolicki zakazywał odprawiania więcej niż jednej liturgii w ciągu dnia. W związku z tym, że liczba wiernych na tych terenach była duża, wyodrębniono niejako cerkiew w cerkwi, aby można było w Chotyńcu odprawiać dwie msze na dzień. Kaplica zlokalizowana na piętrze otrzymała własny ikonostas i wezwanie Zwiastowania.
Podobny problem w ten sam sposób rozwiązano również w Cerkwi św. Jerzego w miejscowości Drohobycz na Ukrainie.
